Odpowiedzialna Turystyka

Najwazniejsze fakty

Odpowiedzialna – czyli jaka?

Turystyka niesie ze sobą nie tylko korzyści, ale również szereg zagrożeń przyrodniczych i społecznych (najważniejsze wymieniono w tabeli 1.). Szkodliwe oddziaływania widać najwyraźniej tam, gdzie turystów jest po prostu za dużo;  nie znaczy to jednak, że rejony, gdzie dociera stosunkowo niewielu gości są  całkowicie „bezpieczne”. Przyczyną błędów z reguły nie jest  zła wola, ale zwyczajna nieświadomość skutków własnego zachowania. Turyści goszczący w ubogich wioskach chętnie rozdają dzieciom cukierki (może się wydawać, że dotyczy to tylko egzotycznych zakątków świata, ale podobne sceny można obserwować na Mazurach). Uśmiechnięte dzieciaki i cieszący się ich radością goście: za tym sielskim obrazkiem kryją się jednak łzy tych, który cukierka nie dostaną (zazwyczaj niemożliwe jest usatysfakcjonowanie wszystkich chętnych), zagrożenie próchnicą, a co najgorsze – pasywna postawa przyszłych dorosłych, przekonanych, że zawsze ktoś z zewnątrz zapewni wszystko, co potrzebne do życia.

 

Zainteresowanie społeczne wpływem gospodarki na środowisko datuje się od czasu, kiedy w 1969. U. Thant ogłosił swój raport „Problemy ludzkiego środowiska” (The problems of human environment) . Chociaż ostatecznie okazało się, że przedstawione w nim rokowania były skrojone nieco na wyrost, uruchomił on szereg ważnych przemian. Na Pierwszym Szczycie Ziemi, który odbył się w 1972 r. w Sztokholmie, nowy model gospodarki, w większym stopni uwzględniający czynniki społeczne i przyrodnicze, nazwano „rozwojem zrównoważonym” (Kowalczyk 2010). W raporcie ogłoszonym na forum ONZ w 1987 zdefiniowano go jako „uwzględniający potrzeby obecnego pokolenia bez narażania na utratę możliwości zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń” (Our Common Future 1987). 
Zmiany w podejściu do wykorzystania zasobów nie mogły oczywiście ominąć turystyki. Początkowo postrzegano je jako alternatywę w stosunku do głównego nurtu turystyki masowej. J. Krippendorf  zdefiniował w 1987 r. turystykę alternatywną jako przysparzającą korzyści wszystkim współuczestniczącym, a jednocześnie minimalizująca szkody ekologiczne, gospodarcze i społeczne. Wkrótce pojawiły się inne, pokrewne pojęcia: „turystyka łagodna”, „turystyka przyjazna środowisku” czy „ekoturystyka” (Kowalczyk 2010).  W zakresie strategiczno – politycznym największa popularność zdobył termin „turystyka zrównoważona”, bezpośrednio nawiązujący do szeroko upowszechnionej idei zrównoważonego rozwoju.
Według Światowej Organizacji Turystycznej (Making tourism more sustainable 2005) turystyka taka powinna w optymalny sposób wykorzystywać zasoby przyrodnicze, respektować odrębność społeczno-kulturową obszarów recepcyjnych oraz zapewniać korzyści ekonomiczne i społeczne wszystkim podmiotom zaangażowanym w jej rozwój. Ten ostatni jest procesem ciągłym, wymaga monitoringu i wprowadzania niezbędnych korekt. Omawiane pojęcie może dotyczyć każdej formy turystyki i dowolnego obszaru. Błędem jest zatem postrzeganie turystyki zrównoważonej jako niszowej.

 

Termin „zrównoważona turystyka”, jest wprawdzie powszechnie używany, ale często budzi kontrowersje. Wynikają one przede wszystkim z różnic istniejących między idealnym modelem a możliwościami jego praktycznego zastosowania. (Butler 1999, Saarinen 2006). Rozwój zrównoważony to jedynie koncepcja wyznaczająca kierunek, w którym powinno się podążać – osiągnięcie celu jest w praktyce niemożliwe. Ten trudny termin jest używany chętnie, ale nie zawsze ze zrozumieniem, co obniża jego wiarygodność. Często też postrzegany jest jako konieczność poniesienia dodatkowych wyrzeczeń. Znacznie rzadziej natomiast pisze i mówi się o plusach realizacji założeń zrównoważonego rozwoju. W przypadku turystyki to pozytywne spojrzenie ma szczególne znaczenie, bo czas na nią przeznaczany ma być przecież przyjemną odskocznią od trudów codziennej egzystencji.
 

Bardziej czytelne i co za tym idzie, praktyczne, wydaje się pojęcie „turystyka odpowiedzialna”. Odwołuje się ono bezpośrednio do etycznych postaw organizatorów i samych podróżujących, zamiast nie zawsze jasnej wizji proponując konkretne działania. Jakie? Paradygmat się nie zmienia – zgodne z ideą zrównoważonego rozwoju.

Zgodnie z Deklaracją z Kapsztadu, sformułowaną na szczycie Ziemi w 2002 (Responsible Tourism in Destinations 2002), turystyka odpowiedzialna:
• minimalizuje negatywne skutki gospodarcze, środowiskowe i społeczne;
• generuje większe korzyści ekonomiczne dla miejscowej ludności i zwiększa dobrobyt lokalnych społeczności;
• polepsza warunki pracy i daje do niej dostęp;
• bierze pod uwagę postawy i przekonania mieszkańców;
• ma pozytywny wkład w ochronę dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego;
• wzbogaca doświadczenia turystów, pozwalając na głębszy kontakt z lokalną społecznością i lepsze zrozumienie lokalnych problemów kulturowych, społecznych i środowiskowych;
• umożliwia aktywność osób niepełnosprawnych;
• jest wrażliwa kulturowo: kreuje postawę wzajemnego szacunku między turystami i gospodarzami, podtrzymuje, buduje lokalną dumę i pewność siebie.

 

Ujmując rzecz najprościej, turystyka odpowiedzialna zakłada traktowanie innych w taki sposób, w jaki sami chcielibyśmy być traktowani (Planeta.com, strona internetowa).
Jak podkreśla H. Goodwin (2011), turystyka odpowiedzialna nie jest odrębną, izolowaną formą, ale przenika się ze wszystkim formami aktywności ludzkiej i ewoluuje wraz ze zmieniającymi się potrzebami i postawami ludzi. Wzrost zainteresowania turystyką odpowiedzialną wiąże się z rosnącą wrażliwością społeczną. Codzienne zachowania, jak selekcjonowanie śmieci,  rezygnacja z plastikowych torebek czy dbałość o pochodzenie produktów spożywczych przekładają się na wymagania stawiane organizatorom turystyki i sobie, jako uczestnikom wakacyjnego wyjazdu.
W wielu krajach prężnie działają organizacje promujące rozwój przyjaznych człowiekowi i środowisku form turystyki (m.in. International Ecotourism Society (TIES), Association pour Le Tourisme Equitable et Solidaire (ATES), Fundacja Partnerstwo dla Środowiska). Chociaż turystyka masowa pozostaje (i zapewne pozostanie) wiodącym nurtem w kategoriach ekonomicznych, o  turystyce odpowiedzialnej pisze się jako o „turystyce jutra” (m.in. Goodwin 2011).
Większość ruchu turystycznego na świecie, tak przyjazdowego jak i wyjazdowego, związana jest z Europą. Unia Europejska nie mogła zatem zignorować problemu ekonomicznej, społecznej i środowiskowej odpowiedzialności tej gałęzi gospodarki. Opublikowane w 2007 raport „Działania na rzecz bardziej zrównoważonej turystyki europejskiej” (Action for More Sustainable European Tourism) oraz „Agenda dla zrównoważonej i konkurencyjnej turystyki europejskiej” przedstawiają główne wyzwania stojące przed sektorem turystycznym i zasady, które powinny regulować jego rozwój.

 

Jako największe wyzwania wskazano:
• konieczność ochrony i zrównoważonego zarządzania zasobami przyrodniczymi i kulturowymi;
• minimalizację zużycia surowców oraz ograniczenie zanieczyszczeń generowanych przez ośrodki turystyczne;
• zapewnienie dobrobytu wspólnot lokalnych;
• zmniejszenie zróżnicowania sezonowego ;
• uwzględnienie problemu negatywnego wpływu transportu turystycznego;
• ograniczenie dyskryminacji w czerpaniu korzyści z turystyki;
• poprawienie jakości zatrudnienia w turystyce .

 

Wśród zasad, jakimi powinni się kierować wszyscy zaangażowani w rozwój turystyki, wymieniono:
• zintegrowane podejście do rozwoju;
• długoterminowe planowanie;
• dostosowanie poziomu i tempa rozwoju do potrzeb i zasobów;
• zaangażowanie wszystkich podmiotów;
• zastosowanie najbardziej aktualnej i szczegółowej wiedzy;
• minimalizację ryzyka;
• wprowadzenie z życie zasady „zanieczyszczający płaci”;
• gotowość do ograniczenia stopnia rozwoju turystycznego tam, gdzie jest to wskazane ze względów przyrodniczych bądź społecznych;
• konieczność stałego monitoringu prowadzonych działań.

 

Turystyka zgodna z paradygmatem zrównoważonego rozwoju nie jest zarezerwowana wyłącznie dla bogatej północy. Prawidłowo realizowana,  może przyczyniać się do podniesienia jakości życia w najuboższych krajach świata. Według UNWTO jej rozwój ma pozytywny wpływ na ograniczenie głodu i ubóstwa, wzmocnienie pozycji kobiet, zapewnienie stanu równowagi ekologicznej środowiska oraz przyczynia się do budowy światowego partnerstwa w sprawach rozwoju (Manual on Tourism and Poverty Alleviation, 2010). W ramach prowadzonego przez UNWTO programu STEP (Sustainable Tourism Eliminating Poverty) w trzydziestu czterech krajach realizowanych jest ponad sto inicjatyw mających na celu zwiększenie wkładu turystyki w walkę z ubóstwem (STEP, strona internetowa).

 

Oprac. dr Sylwia Kulczyk